Starsze i nowsze neuroleptyki: na czym polega różnica
Do leków starszej generacji, nazywanych klasycznymi lub typowymi, należy promazyna, pochodna fenotiazyny. Według ChPL blokuje ona receptory dopaminowe w układzie limbicznym i nigrostriatalnym, a także receptory serotoninowe, histaminowe, muskarynowe i adrenergiczne. Długotrwałe stosowanie pochodnych fenotiazyny wiąże się z ryzykiem zaburzeń pozapiramidowych, w tym późnych dyskinez.
Leki drugiej generacji, określane jako atypowe, działają na kilka układów receptorowych jednocześnie. Według ChPL kwetiapiny rzadsze niż przy typowych lekach przeciwpsychotycznych objawy pozapiramidowe przypisuje się bardziej wybiórczemu blokowaniu receptorów 5-HT2 niż D2. Arypiprazol i kariprazyna są częściowymi agonistami receptorów dopaminowych, czyli pobudzają te receptory, ale słabiej niż sama dopamina. Lurazydon nie wiąże się z receptorami histaminowymi ani muskarynowymi.
Porównanie wybranych substancji
Zestawienie opiera się na ChPL produktów referencyjnych. Inne preparaty tej samej substancji, np. postacie o przedłużonym uwalnianiu, mogą mieć nieco inne wskazania, moce i postacie.
| Substancja (produkt referencyjny) | Wskazania według ChPL | Masa ciała i metabolizm według ChPL | Najczęstsze działania niepożądane |
|---|---|---|---|
| Kwetiapina (Ketrel) | Wskazania kwetiapiny obejmują schizofrenię oraz chorobę dwubiegunową, a w jej przebiegu umiarkowane i ciężkie epizody maniakalne, epizody ciężkiej depresji oraz zapobieganie nawrotom u pacjentów, u których lek okazał się skuteczny. | Przyrost masy ciała o ponad 7% należy u kwetiapiny do najczęstszych działań niepożądanych, zwłaszcza w pierwszych tygodniach leczenia; ChPL opisuje też wzrost triglicerydów i cholesterolu LDL oraz spadek HDL. | Kwetiapina u co najmniej 10% pacjentów powoduje m.in. senność, zawroty i bóle głowy, suchość w ustach, objawy pozapiramidowe oraz objawy odstawienia. |
| Olanzapina (Zolafren) | Zarejestrowane wskazania olanzapiny to schizofrenia (również długotrwałe leczenie podtrzymujące), epizody manii o średnim i ciężkim nasileniu oraz prewencja nawrotów choroby afektywnej dwubiegunowej, jeśli leczenie manii przyniosło dobrą odpowiedź. | Zwiększenie masy ciała o 7% lub więcej odnotowano u 22,2% osób przyjmujących olanzapinę krótko (mediana 47 dni) i u 64,4% leczonych 48 tygodni lub dłużej; ChPL wymienia również podwyższenie glikemii, cholesterolu i triglicerydów. | Do działań olanzapiny zgłaszanych u co najmniej 1% pacjentów należą m.in. senność, przyrost masy ciała, zwiększenie apetytu, wzrost prolaktyny, zawroty głowy, akatyzja i spadki ciśnienia przy wstawaniu. |
| Arypiprazol (Abilify) | Arypiprazol ma wskazania w schizofrenii (dorośli oraz młodzież od 15. roku życia) i w epizodach maniakalnych o nasileniu umiarkowanym lub ciężkim w chorobie afektywnej dwubiegunowej typu I, także w prewencji kolejnych epizodów u dorosłych; młodzież od 13. roku życia może go otrzymywać w leczeniu manii przez okres do 12 tygodni. | U dorosłych uczestników badań klinicznych arypiprazol nie wywoływał istotnego klinicznie tycia; zgłoszenia przyrostu masy ciała po rejestracji leku dotyczyły najczęściej pacjentów obciążonych czynnikami ryzyka, natomiast u młodzieży z chorobą dwubiegunową ChPL zaleca monitorowanie masy ciała. | Najczęściej zgłaszane działania niepożądane arypiprazolu w badaniach z placebo to akatyzja i nudności, każde u ponad 3% pacjentów. |
| Rysperydon (Rispolept) | Wskazania rysperydonu to schizofrenia, epizody maniakalne o nasileniu umiarkowanym i ciężkim, a także krótkotrwałe, nie dłuższe niż 6 tygodni, leczenie uporczywej agresji w otępieniu alzheimerowskim oraz u dzieci od 5. roku życia i młodzieży z zaburzeniami zachowania przy sprawności intelektualnej niższej od przeciętnej. | W badaniach trwających 6-8 tygodni masa ciała wzrosła o 7% lub więcej u 18% dorosłych przyjmujących rysperydon, a w grupie placebo u 9%; rysperydon często powoduje również hiperprolaktynemię. | U rysperydonu najczęściej, u co najmniej 10% pacjentów, występują parkinsonizm, sedacja lub senność, ból głowy i bezsenność. |
| Lurazydon (Latuda) | Jedynym zarejestrowanym wskazaniem lurazydonu jest schizofrenia, zarówno u dorosłych, jak i u młodzieży od 13. roku życia. | ChPL lurazydonu zaleca monitorowanie masy ciała, a działania niepożądane związane z glukozą opisuje w badaniach klinicznych jako rzadkie. | Najczęstsze, u co najmniej 10% pacjentów, działania niepożądane lurazydonu to akatyzja, nudności i bezsenność. |
| Kariprazyna (Reagila) | Kariprazynę stosuje się w terapii schizofrenii u pacjentów dorosłych. | W krótkich badaniach średni przyrost masy ciała wyniósł 1 kg przy kariprazynie i 0,3 kg przy placebo; ChPL odnotowuje jednak znaczące zwiększenie masy ciała i zaleca jej regularną kontrolę. | Kariprazyna najczęściej wywołuje akatyzję (19%) i parkinsonizm (17,5%), zwykle o nasileniu łagodnym lub umiarkowanym. |
| Promazyna (Promazin Jelfa) | Promazyna jest wskazana w krótkotrwałym wspomagającym leczeniu umiarkowanego lub ciężkiego pobudzenia psychoruchowego oraz w pobudzeniu i niepokoju u osób w podeszłym wieku. | ChPL promazyny wymienia zwiększenie masy ciała, hiperglikemię i wzmożone pragnienie wśród działań o nieznanej częstości. | W ChPL promazyny dominują zaburzenia układu nerwowego, m.in. senność, parkinsonizm i akatyzja, a także spadki ciśnienia przy wstawaniu i zaparcia. |
Gdzie znaleźć pełny opis każdej substancji
Szczegóły dotyczące przeciwwskazań, interakcji, ciąży i prowadzenia pojazdów opisujemy na osobnych kartach: kwetiapina, olanzapina, arypiprazol, rysperydon, lurazydon i kariprazyna.
W jakich chorobach stosuje się neuroleptyki
Wspólnym wskazaniem wszystkich opisanych leków drugiej generacji jest schizofrenia. Kwetiapina, olanzapina, arypiprazol i rysperydon mają ponadto wskazania w chorobie afektywnej dwubiegunowej, przede wszystkim w epizodach manii. Kwetiapinę zarejestrowano ponadto do leczenia epizodów ciężkiej depresji w tej chorobie, a prewencja nawrotów należy do wskazań kwetiapiny, olanzapiny i arypiprazolu. Lurazydon i kariprazyna są zarejestrowane wyłącznie w schizofrenii.
Część wskazań dotyczy wąskich grup pacjentów. Rysperydon dopuszczono do krótkiego, maksymalnie 6-tygodniowego leczenia uporczywej agresji w otępieniu alzheimerowskim oraz u dzieci i nastolatków z zaburzeniami zachowania. Promazynę podaje się krótkotrwale w stanach pobudzenia, a także w niepokoju u pacjentów w podeszłym wieku, którzy według ChPL wymagają ścisłej kontroli lekarskiej. Więcej o samych chorobach piszemy w artykułach o schizofrenii i o chorobie afektywnej dwubiegunowej.
Działania niepożądane, które wymagają regularnej kontroli
Masa ciała, glukoza i lipidy. ChPL kwetiapiny zaleca ocenę parametrów metabolicznych przed rozpoczęciem leczenia i regularne badania kontrolne w jego trakcie. W ChPL olanzapiny, kwetiapiny, rysperydonu, arypiprazolu i kariprazyny opisano hiperglikemię lub cukrzycę; osoby z cukrzycą albo czynnikami ryzyka, np. otyłością czy cukrzycą w rodzinie, powinny mieć regularnie kontrolowaną glikemię. Jeśli pojawi się u Państwa wzmożone pragnienie, częste oddawanie obfitych ilości moczu, nasilony apetyt lub osłabienie, należy poinformować o tym lekarza.
Objawy ruchowe. Akatyzja, czyli uczucie wewnętrznego niepokoju z przymusem ciągłego ruchu, należy do najczęstszych działań arypiprazolu, lurazydonu i kariprazyny; według ChPL kariprazyny rozwija się we wczesnym etapie leczenia. Parkinsonizm należy do najczęstszych działań niepożądanych rysperydonu i kariprazyny.
Prolaktyna. Zwiększenie stężenia prolaktyny opisują ChPL m.in. rysperydonu, olanzapiny, kwetiapiny, lurazydonu i promazyny. Może się ono objawiać mlekotokiem, ginekomastią lub zaburzeniami miesiączkowania; przy takich objawach ChPL rysperydonu zaleca oznaczenie prolaktyny.
Sygnały alarmowe. Wysoka gorączka ze sztywnością mięśni i zaburzeniami świadomości może oznaczać złośliwy zespół neuroleptyczny, opisany m.in. w ChPL promazyny i lurazydonu. Przy promazynie niewyjaśniona gorączka lub infekcja wymaga też pilnego badania krwi z powodu ryzyka agranulocytozy. W takich sytuacjach potrzebna jest pilna pomoc lekarska, a przy zagrożeniu życia numer 112.
Kontynuacja leczenia i recepta
Doustne postacie opisanych leków są wydawane na receptę (Rp), a substancje te nie znajdują się na urzędowym wykazie substancji psychotropowych. Nie dotyczą ich więc szczególne zasady przewidziane dla benzodiazepin czy leków na ADHD. Leczenie podtrzymujące bywa długotrwałe: ChPL olanzapiny i kwetiapiny wymieniają zapobieganie nawrotom jako odrębne wskazanie, a objawy odstawienia należą do najczęstszych działań niepożądanych kwetiapiny. Dlatego leku nie należy przerywać samodzielnie.
Receptę na kontynuację lekarz może wystawić bez ponownego badania, jeżeli uzasadnia to stan zdrowia odzwierciedlony w dokumentacji medycznej (art. 42 ust. 2 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty). W prorecept wniosek składa się przez formularz z wywiadem, a ocenia go lekarz, który może zadać pytania na czacie, poprosić o dokumentację albo odmówić. Rozpoczęcie leczenia, zmiana leku, pogorszenie objawów albo brak dokumentacji to sytuacje dla psychiatry na wizycie. Szczegóły przedstawia strona wniosku o e-receptę psychiatryczną.
Substancje należące do tej grupy
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Ketrel (kwetiapina, URPL)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Zolafren (olanzapina, URPL)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Abilify (arypiprazol, EMA)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Rispolept (rysperydon, URPL)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Latuda (lurazydon, EMA)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Reagila (kariprazyna, EMA)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Promazin Jelfa (promazyna, URPL)
- Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. 2026 poz. 37)
E-recepta psychiatryczna - wniosek wypełnisz w kilka minut.
Przejdź do wniosku o kontynuację · 250,00 złNajczęstsze pytania
Czy leki przeciwpsychotyczne powodują tycie?
Niektóre tak, ale różnice między substancjami są duże. Z danych ChPL wynika, że masa ciała zwiększyła się o 7% lub więcej u 64,4% osób przyjmujących olanzapinę przez 48 tygodni i dłużej oraz u 18% dorosłych w krótkich badaniach rysperydonu, natomiast arypiprazol nie wywoływał u dorosłych istotnego klinicznie tycia. Masę ciała warto mierzyć regularnie, a zmianę leku pozostawić psychiatrze.
Czy lek przeciwpsychotyczny można odstawić samodzielnie?
Nie. Przy kwetiapinie objawy odstawienia należą do najczęstszych działań niepożądanych, a ChPL promazyny zaleca stopniowe odstawianie, bo nagłe przerwanie może wywołać nudności, wymioty, bezsenność i nawrót choroby. Każdą zmianę leczenia, także zmniejszenie dawki z powodu działań niepożądanych, należy omówić z lekarzem prowadzącym.
Czy na neuroleptyki potrzebna jest specjalna recepta?
Nie. Doustne postacie kwetiapiny, olanzapiny, arypiprazolu, rysperydonu, lurazydonu, kariprazyny i promazyny wydaje się na zwykłą receptę (Rp). Substancje te nie są na wykazie substancji psychotropowych, więc nie obowiązuje ich 30-dniowy termin realizacji przewidziany dla psychotropów. Recepta na kontynuację bez badania wymaga uzasadnienia w dokumentacji medycznej.
Jakie badania kontrolne wykonuje się w trakcie leczenia neuroleptykiem?
Najczęściej pomiar masy ciała, glukozy i lipidów: ChPL kwetiapiny zaleca ocenę tych parametrów przed leczeniem i regularnie w jego trakcie. Przy promazynie w długotrwałym leczeniu zaleca się kontrolę morfologii, czynności wątroby i serca oraz badanie oczu. Przy objawach takich jak mlekotok lub zaburzenia miesiączkowania ChPL rysperydonu zaleca oznaczenie prolaktyny. Zakres badań ustala lekarz.
Materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej ani indywidualnej porady medycznej. O rozpoznaniu, wyborze leku i wystawieniu recepty decyduje lekarz na podstawie wywiadu. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia prosimy dzwonić pod 112.
Jak powstają artykuły w tym serwisie - przeczytaj wytyczne redakcyjne.