CHAD, czyli choroba afektywna dwubiegunowa: objawy faz, rozpoznanie i zasady leczenia

Dwa bieguny nastroju: jak wyglądają epizody

Choroba afektywna dwubiegunowa przebiega epizodycznie. Okresy obniżonego nastroju różnią się od codziennego smutku nasileniem i czasem trwania, a okresy podwyższonego nastroju od zwykłej radości tym, że zmieniają zachowanie, ocenę sytuacji i potrzebę snu. Między epizodami wiele osób funkcjonuje dobrze, choć u części utrzymują się objawy resztkowe.

Objawy epizodu manii lub hipomanii to m.in.:

wzmożony, euforyczny albo drażliwy nastrój, utrzymujący się przez kolejne dni;

zmniejszona potrzeba snu bez poczucia zmęczenia;

przyspieszony tok myślenia, gonitwa myśli, słowotok;

zawyżona samoocena, poczucie wyjątkowych możliwości, w manii nawet urojenia wielkościowe;

ryzykowne decyzje: nadmierne wydatki, zaciąganie długów, ryzykowne zachowania seksualne, brawurowa jazda;

rozpraszalność i rozpoczynanie wielu działań naraz bez ich kończenia.

Epizod depresji, hipomania i stany mieszane w CHAD

Epizod depresji w CHAD przypomina depresję jednobiegunową: obniżony nastrój, utrata zainteresowań i energii, zaburzenia snu i apetytu, poczucie winy, spowolnienie, trudności z koncentracją i myśli rezygnacyjne lub samobójcze. Częściej niż w depresji jednobiegunowej występuje nadmierna senność i spowolnienie ruchowe.

Hipomania to łagodniejsza postać podwyższonego nastroju: zmienia funkcjonowanie, ale nie prowadzi do objawów psychotycznych ani konieczności hospitalizacji. Osoba w hipomanii często ocenia ją jako okres wyjątkowej produktywności, dlatego sama rzadko zgłasza ją lekarzowi. Możliwe są też stany mieszane, w których objawy depresji i manii występują jednocześnie, np. przygnębienie z pobudzeniem i gonitwą myśli. To okres szczególnie wysokiego ryzyka samobójstwa.

Klinicznie wyróżnia się chorobę typu I, w której wystąpił przynajmniej jeden epizod manii, oraz typu II, z epizodami hipomanii i depresji. Pokrewnym, łagodniejszym zaburzeniem jest cyklotymia, czyli długotrwałe wahania nastroju o mniejszym nasileniu.

Czy CHAD się dziedziczy i co jeszcze zwiększa ryzyko

Choroba afektywna dwubiegunowa ma silne podłoże genetyczne: ryzyko jest wyraźnie wyższe u osób, których rodzic lub rodzeństwo choruje na CHAD. Nie dziedziczy się jednak choroby wprost, lecz podatność, a większość krewnych chorych pozostaje zdrowa. Za chorobę odpowiada wiele genów o niewielkim działaniu, a nie pojedyncza mutacja.

Na ujawnienie się choroby i nawroty wpływają czynniki wyzwalające: zaburzenia rytmu snu (praca zmianowa, zarwane noce, podróże ze zmianą stref czasowych), silny stres, okres poporodowy, używanie alkoholu, kannabinoidów i stymulantów, a także niektóre leki, zwłaszcza przeciwdepresyjne stosowane bez stabilizatora nastroju. Pierwsze objawy pojawiają się zwykle u młodych dorosłych, choć choroba może zacząć się w każdym wieku.

Rozpoznanie u psychiatry i różnicowanie z depresją

Diagnozę CHAD stawia psychiatra na podstawie wywiadu i obserwacji przebiegu. Nie istnieje badanie krwi ani obrazowe, które by ją potwierdzało, ale lekarz zleca badania, by wykluczyć inne przyczyny wahań nastroju, m.in. choroby tarczycy, działanie substancji psychoaktywnych czy schorzenia neurologiczne.

Najczęstszą trudnością jest odróżnienie CHAD od depresji jednobiegunowej, bo choroba często zaczyna się od epizodu depresji, a hipomania bywa przeoczona. Psychiatra pyta więc o wcześniejsze okresy wzmożonej energii i zmniejszonej potrzeby snu, o reakcję na dotychczasowe leczenie oraz o choroby psychiczne w rodzinie. Bardzo pomocna jest relacja bliskich i prowadzony przez pacjenta dzienniczek nastroju i snu.

Taki dzienniczek może obejmować codzienną ocenę nastroju w prostej skali, liczbę godzin snu, przyjęte leki, alkohol, ważne wydarzenia, a u kobiet także fazę cyklu. Po kilku miesiącach zapis pokazuje wzorzec wahań lepiej niż wspomnienia przywołane w gabinecie.

Różnicowanie obejmuje też ADHD, zaburzenie osobowości z pogranicza, zaburzenia lękowe i schizofrenię. Więcej o obrazie depresji jednobiegunowej przeczytasz w artykule o depresji i jej leczeniu.

Leczenie farmakologiczne: stabilizatory nastroju i kwetiapina

Leczenie CHAD ma dwa cele: opanowanie bieżącego epizodu i zapobieganie kolejnym. Zwykle trwa wiele lat, a przerwanie leków bez porozumienia z psychiatrą jest jedną z najczęstszych przyczyn nawrotu. Poniższa tabela opisuje trzy substancje stosowane w CHAD na podstawie ich Charakterystyk Produktów Leczniczych.

Lit (węglan litu), stabilizator nastroju, recepta Rp - Rola w chorobie dwubiegunowej według ChPL: ChPL wskazuje lit w leczeniu epizodu maniakalnego i w zapobieganiu nawrotom choroby afektywnej dwubiegunowej oraz kolejnym epizodom manii. - Na co szczególnie uważać: Lit ma mały współczynnik terapeutyczny, więc dawkę ustala się na podstawie regularnych pomiarów jego stężenia we krwi.

Lamotrygina, lek przeciwpadaczkowy, recepta Rp - Rola w chorobie dwubiegunowej według ChPL: ChPL wskazuje lamotryginę u dorosłych z chorobą typu I, u których przeważają epizody depresji, w zapobieganiu tym epizodom. - Na co szczególnie uważać: Lamotrygina nie służy do doraźnego leczenia manii ani depresji, a w pierwszych tygodniach może wywołać groźną wysypkę.

Kwetiapina, lek przeciwpsychotyczny, recepta Rp - Rola w chorobie dwubiegunowej według ChPL: ChPL wskazuje kwetiapinę w epizodach manii o umiarkowanym lub ciężkim nasileniu, w ciężkich epizodach depresji w CHAD i w zapobieganiu nawrotom u osób, które na nią zareagowały. - Na co szczególnie uważać: Kwetiapina może powodować senność i spadki ciśnienia przy wstawaniu oraz wymaga kontroli masy ciała, glukozy i lipidów.

Bezpieczeństwo stabilizatorów i kwetiapiny w praktyce

Lit. Stężenia toksyczne litu są zbliżone do terapeutycznych. Przed włączeniem leku ocenia się czynność tarczycy, nerek i serca (EKG) oraz stężenie sodu, glukozy i wapnia, a w trakcie leczenia regularnie kontroluje się stężenie litu i czynność nerek. Lit zatrzymuje się w organizmie przy niedoborze soli i wody, dlatego biegunka, wymioty, silne pocenie się czy gorączka wymagają kontaktu z lekarzem. Stężenie litu podnoszą m.in. niesteroidowe leki przeciwzapalne, inhibitory ACE, sartany, leki moczopędne i metronidazol. Przeciwwskazaniami są m.in. ciężka niewydolność nerek, świeżo przebyty zawał serca, ciąża (działanie teratogenne w I trymestrze) i karmienie piersią. Nasilone wymioty, biegunka, niezborność ruchów, drżenie, senność i splątanie mogą świadczyć o zatruciu litem. ChPL wymaga wtedy natychmiastowego przerwania leczenia, dlatego należy pilnie skontaktować się z lekarzem, a przy ciężkich objawach dzwonić pod 112.

Lamotrygina. ChPL opisuje reakcje skórne, występujące zwykle w ciągu pierwszych ośmiu tygodni leczenia. Większość jest łagodna, ale zdarzają się postacie zagrażające życiu, takie jak zespół Stevensa-Johnsona. W badaniach u pacjentów z CHAD wysypka o znacznym nasileniu dotyczyła około 1 na 1000 osób. Ryzyko rośnie przy zbyt dużej dawce początkowej i zbyt szybkim jej zwiększaniu, dlatego schemat ustala wyłącznie lekarz, a każdą wysypkę trzeba mu od razu zgłosić.

Kwetiapina. Przeciwwskazane jest jej łączenie z inhibitorami CYP3A4, m.in. lekami przeciwgrzybiczymi z grupy azoli, erytromycyną, klarytromycyną, nefazodonem i inhibitorami proteazy HIV. ChPL zaleca nie prowadzić pojazdów, dopóki nie wiadomo, jak dana osoba reaguje na lek. Więcej informacji zawierają strony o preparacie Ketrel i o samej kwetiapinie.

Myśli samobójcze na początku terapii. W pierwszych tygodniach leczenia i po każdej zmianie dawki leków przeciwdepresyjnych, a według ChPL kwetiapiny także w fazie depresji CHAD, lęk i myśli samobójcze mogą się przejściowo nasilić, najwyraźniej u osób przed 25. rokiem życia. Charakterystyka lamotryginy ostrzega podobnie przed myślami samobójczymi przy lekach przeciwpadaczkowych. W takiej sytuacji trzeba od razu skontaktować się z lekarzem, a w zagrożeniu życia dzwonić pod 112.

Planowanie ciąży przy chorobie dwubiegunowej

Planowanie ciąży przy CHAD wymaga wcześniejszej rozmowy z psychiatrą. ChPL litu wymienia ciążę wśród przeciwwskazań ze względu na działanie teratogenne w I trymestrze, a karmienie piersią dlatego, że lit przenika do mleka. Okres poporodowy wiąże się z podwyższonym ryzykiem nawrotu, więc plan leczenia na czas ciąży i po porodzie warto ustalić zawczasu. Po pozytywnym teście ciążowym nie należy samodzielnie odstawiać leków, tylko pilnie skontaktować się z psychiatrą, który ewentualną zmianę terapii omówi z ginekologiem.

Psychoterapia i codzienna profilaktyka nawrotów

Psychoterapia nie zastępuje leków w CHAD, ale wyraźnie wspiera ich działanie. Psychoedukacja uczy rozpoznawać wczesne sygnały nawrotu, takie jak skrócenie snu czy przyspieszenie mowy. Terapia interpersonalna i rytmów społecznych pomaga ustabilizować porę snu, posiłków i aktywności, a terapia poznawczo-behawioralna i rodzinna wspiera radzenie sobie z objawami i poprawia komunikację z bliskimi.

W codzienności chronią: stałe godziny snu, unikanie alkoholu i substancji psychoaktywnych, prowadzenie dzienniczka nastroju, regularne wizyty kontrolne i plan na wypadek nawrotu uzgodniony z psychiatrą i rodziną. Warto ustalić z bliskimi, po jakich zachowaniach poznają pierwsze objawy manii, bo w tej fazie chory często nie dostrzega zmiany u siebie.

Kiedy przy CHAD trzeba szukać pomocy od razu

Pilnej pomocy wymagają: myśli lub plany samobójcze, stan mieszany z silnym pobudzeniem, mania z objawami psychotycznymi, zachowania zagrażające choremu lub innym, całkowity brak snu przez kolejne noce oraz objawy możliwego zatrucia litem.

Można zadzwonić pod 116 123 (telefon zaufania dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym, całodobowo, bezpłatnie) oraz 800 70 2222 (Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym, całodobowo, bezpłatnie). Dzieci i młodzież mają do dyspozycji numer 116 111. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia należy wezwać pomoc pod numerem 112 lub zgłosić się na izbę przyjęć szpitala psychiatrycznego.

Kontynuacja leczenia CHAD online: możliwości i granice

Rozpoznanie CHAD, dobór leków i ich zmiana należą do psychiatry na wizycie. W prorecept możemy pomóc wyłącznie w kontynuacji leczenia już ustalonego i udokumentowanego, np. gdy kończy się zapas stałego leku, a termin kolejnej wizyty u psychiatry jest odległy.

Wniosek składasz przez formularz z wywiadem medycznym, ocenia go lekarz (nadzór medyczny: lek. Damian Wojno), a pytania dodatkowe zadaje na czacie. Nie prowadzimy rozmów wideo ani telefonicznych. Receptę na kontynuację bez badania lekarz może wystawić, jeśli uzasadnia to dokumentacja medyczna (art. 42 ust. 2 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty). Przy leczeniu litem lekarz będzie potrzebował aktualnych wyników stężenia litu i badań nerek oraz tarczycy, a przy objawach nawrotu odeśle cię do psychiatry. Lekarz może odmówić, a opłata dotyczy oceny wniosku, więc przy odmowie nie podlega zwrotowi. Szczegóły opisuje strona e-recepty na leki psychiatryczne.

Do wniosku warto dołączyć ostatnią kartę informacyjną lub zaświadczenie od psychiatry z rozpoznaniem i nazwą leku, a przy leczeniu litem również wynik ostatniego oznaczenia jego stężenia. Lit, lamotrygina i kwetiapina są wydawane na receptę Rp i nie należą do substancji psychotropowych w rozumieniu wykazu. O zwolnieniu lekarskim decyduje lekarz po ocenie wniosku i w sprawach psychiatrycznych może skierować cię do psychiatry.

Źródła

Charakterystyka Produktu Leczniczego Lithium Carbonicum GSK (węglan litu, URPL)

Charakterystyka Produktu Leczniczego Lamitrin S (lamotrygina, URPL)

Charakterystyka Produktu Leczniczego Ketrel (kwetiapina, URPL)

Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. 2026 poz. 37)

Telefon zaufania dla dorosłych 116 123 (116sos.pl)

Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym 800 70 2222