Derealizacja - gdy otoczenie wydaje się nierzeczywiste: objawy, przyczyny i leczenie

Co to jest derealizacja i czym różni się od depersonalizacji

Termin derealizacja opisuje zaburzenie w odbiorze świata zewnętrznego. Pacjenci mówią, że otoczenie jest jakby za szybą, za mgłą albo na ekranie, ludzie przypominają aktorów, a znane miejsca tracą swojski charakter. Ocena rzeczywistości pozostaje przy tym zachowana: osoba doświadczająca derealizacji wie, że świat się nie zmienił, a zmieniło się jedynie jej postrzeganie. To odróżnia ją od objawów psychotycznych.

Derealizacja często występuje razem z depersonalizacją, czyli poczuciem obcości wobec samego siebie: własnego ciała, myśli czy emocji. Krótkotrwałe epizody obu zjawisk mogą przytrafić się osobom zdrowym, na przykład przy skrajnym zmęczeniu, niedoborze snu lub w ostrym stresie. Jeśli jednak objawy nawracają albo utrzymują się i utrudniają codzienne funkcjonowanie, klasyfikacje DSM-5 i ICD-11 opisują je jako zaburzenie depersonalizacji-derealizacji, zaliczane do zaburzeń dysocjacyjnych.

Jak objawia się derealizacja

Opisy pacjentów są zróżnicowane, ale powtarza się w nich kilka motywów. Objawy mogą trwać od kilku minut, jak podczas napadu paniki, do wielu godzin, a w postaci przewlekłej utrzymują się niemal stale.

wrażenie, że otoczenie jest sztuczne, płaskie, bezbarwne lub nienaturalnie ostre;

poczucie oddzielenia od świata, jakby przez szklaną ścianę lub mgłę;

zmienione postrzeganie odległości, wielkości przedmiotów i upływu czasu;

znajome osoby i miejsca wydają się obce, choć są rozpoznawane;

dźwięki odbierane jako przytłumione albo zbyt głośne;

lęk przed utratą kontroli lub przed chorobą psychiczną, który często dodatkowo nasila objawy.

Skąd bierze się derealizacja: przyczyny i czynniki ryzyka

Derealizacja jest objawem, a nie samodzielną chorobą o jednej przyczynie. Najczęściej pojawia się w przebiegu zaburzeń lękowych, zwłaszcza napadów paniki, które szerzej opisujemy w artykule o ataku paniki. Uważa się, że jest to reakcja układu nerwowego na przeciążenie: przy bardzo silnym lęku mózg jakby odcina intensywność doznań.

Wśród czynników sprzyjających wymienia się także depresję, przewlekły stres, doświadczenia traumatyczne, w tym przemoc w dzieciństwie, a także zaburzenie stresowe pourazowe. Epizod może zostać wyzwolony przez substancje psychoaktywne, szczególnie przetwory konopi i halucynogeny, oraz przez niedobór snu.

Ten sam objaw mogą wywołać przyczyny somatyczne i neurologiczne: napady padaczkowe (zwłaszcza z płata skroniowego), aura migrenowa, zaburzenia błędnika, hipoglikemia, urazy głowy czy działanie niektórych leków. Przykładowo w Charakterystyce Produktu Leczniczego fluoksetyny depersonalizacja figuruje jako niezbyt częste działanie niepożądane. Dlatego nowe lub nietypowe objawy zawsze warto omówić z lekarzem.

Rozpoznanie: kto stawia diagnozę i jakie badania się wykonuje

Pierwszym krokiem może być wizyta u lekarza rodzinnego, który zbierze wywiad, oceni przyjmowane leki i substancje oraz zleci podstawowe badania w celu wykluczenia przyczyn somatycznych. Gdy w wywiadzie pojawiają się drgawki, utraty przytomności, zaburzenia mowy lub widzenia, potrzebna jest konsultacja neurologiczna, a niekiedy EEG lub badanie obrazowe mózgu.

Rozpoznanie zaburzenia depersonalizacji-derealizacji oraz współistniejących zaburzeń lękowych czy depresji stawia psychiatra na wizycie. Ocenia on, jak często i w jakich sytuacjach pojawiają się objawy, czy zachowana jest ocena rzeczywistości, czy występują inne objawy psychiczne oraz jaki jest związek z lękiem, traumą lub używaniem substancji. Psycholog lub psychoterapeuta może uzupełnić diagnostykę o rozmowę kliniczną i kwestionariusze.

Na tym etapie istotne jest wykluczenie psychozy. W derealizacji pacjent ma świadomość, że wrażenie nierealności pochodzi z jego percepcji; w psychozie przekonania o zmianie rzeczywistości są przyjmowane jako prawdziwe.

Do wizyty warto się przygotować. Pomocny bywa prosty dziennik, w którym przez kilka tygodni zapisuje się, kiedy pojawiały się epizody, jak długo trwały, co je poprzedzało (sen, stres, alkohol, kawa, substancje) i co przynosiło ulgę. Warto także spisać wszystkie przyjmowane leki i suplementy, przebyte choroby oraz wcześniejsze leczenie psychiatryczne lub psychoterapię. Takie informacje skracają diagnostykę i pozwalają lekarzowi szybciej odróżnić derealizację lękową od objawu choroby neurologicznej.

Metody leczenia derealizacji: psychoterapia i farmakoterapia

Podstawą postępowania jest leczenie przyczyny oraz psychoterapia. Dla samej derealizacji nie ma zarejestrowanego leku: ChPL sertraliny (Asertin) i escitalopramu (Escitil) nie wymieniają jej wśród wskazań. Leki przeciwdepresyjne stosuje się wtedy, gdy derealizacja towarzyszy chorobie, w której są one wskazane, na przykład zaburzeniu lękowemu z napadami paniki lub depresji.

Poniższe zestawienie porządkuje najczęściej stosowane metody. O wyborze leczenia decyduje psychiatra lub psychoterapeuta po ocenie całego obrazu klinicznego.

Psychoedukacja i techniki uziemiania - Kiedy się ją stosuje: Psychoedukację i techniki uziemiania stosuje się u każdej osoby z derealizacją, od pierwszego kontaktu ze specjalistą. - Na co zwrócić uwagę: Zrozumienie, że derealizacja z zachowaną oceną rzeczywistości nie jest objawem psychozy, często zmniejsza lęk, który podtrzymuje objawy.

Psychoterapia poznawczo-behawioralna - Kiedy się ją stosuje: Terapię poznawczo-behawioralną zaleca się przy derealizacji nawracającej lub przewlekłej oraz przy współistniejących zaburzeniach lękowych. - Na co zwrócić uwagę: Terapia poznawczo-behawioralna pracuje nad katastroficzną interpretacją objawów, unikaniem i nadmiernym skupianiem uwagi na doznaniach.

Terapia skoncentrowana na traumie - Kiedy się ją stosuje: Terapię skoncentrowaną na traumie rozważa się, gdy derealizacja wiąże się z doświadczeniami traumatycznymi lub z PTSD. - Na co zwrócić uwagę: Prowadzi ją psychoterapeuta z odpowiednim przygotowaniem; tempo pracy dostosowuje się do stabilności pacjenta.

Sertralina (lek z grupy SSRI) - Kiedy się ją stosuje: Według ChPL sertralina jest wskazana w epizodach dużej depresji i zapobieganiu ich nawrotom, w lęku napadowym (także z agorafobią), w PTSD, w zespole lęku społecznego oraz w ZO-K. - Na co zwrócić uwagę: Sertraliny nie wolno łączyć z nieodwracalnymi inhibitorami MAO ani z pimozydem; leczenie zaczyna i dobiera psychiatra.

Escitalopram (lek z grupy SSRI) - Kiedy się ją stosuje: Według ChPL escitalopram leczy depresję, lęk paniczny (również z agorafobią), lęk uogólniony, fobię społeczną oraz ZO-K. - Na co zwrócić uwagę: Escitalopram jest przeciwwskazany przy wydłużonym odstępie QT, z lekami wydłużającymi QT (w tym hydroksyzyną), z nieselektywnymi nieodwracalnymi inhibitorami MAO oraz z moklobemidem i linezolidem.

Leczenie przyczyny somatycznej - Kiedy się ją stosuje: Leczenie przyczyny somatycznej jest konieczne, gdy derealizację wywołuje np. padaczka, migrena, hipoglikemia lub działanie leku albo substancji. - Na co zwrócić uwagę: Leczenie przyczyny somatycznej prowadzi neurolog lub inny właściwy specjalista, a nie psychoterapeuta.

Leki przeciwdepresyjne: czas działania i ważne ostrzeżenie

Efekt leków z grupy SSRI rozwija się stopniowo. Według ChPL escitalopramu działanie przeciwdepresyjne uzyskuje się zazwyczaj po 2-4 tygodniach, a w zaburzeniu lęku panicznego maksymalną skuteczność osiąga się po około 3 miesiącach. Po ustąpieniu objawów depresji leczenie kontynuuje się co najmniej 6 miesięcy. Leków tych nie odstawia się nagle; zakończenie terapii planuje lekarz.

Charakterystyki leków przeciwdepresyjnych zawierają ostrzeżenie, które musisz znać przed rozpoczęciem terapii. W pierwszych tygodniach leczenia oraz po każdej zmianie dawki lęk, niepokój i myśli samobójcze mogą się przejściowo nasilić, najwyraźniej u osób przed 25. rokiem życia. W takiej sytuacji należy od razu skontaktować się z lekarzem prowadzącym, a w bezpośrednim zagrożeniu życia dzwonić pod 112. Warto poprosić bliskich o zwracanie uwagi na niepokojące zmiany zachowania.

Szczegółowe informacje o obu substancjach znajdziesz na stronach o sertralinie oraz o escitalopramie.

Czy derealizacja jest groźna i jak sobie z nią radzić na co dzień

Sama derealizacja nie uszkadza mózgu, a przy zachowanej ocenie rzeczywistości nie jest objawem psychozy. Jest jednak objawem bardzo nieprzyjemnym, który potrafi obniżać jakość życia, utrudniać pracę i naukę oraz napędzać błędne koło lęku: im bardziej osoba obawia się objawu, tym silniej go odczuwa. Zagrożeniem jest też to, czego derealizacja może być sygnałem: nieleczone zaburzenie lękowe, depresja lub, rzadziej, choroba neurologiczna.

Podczas epizodu pomaga zwykle skierowanie uwagi na bodźce z otoczenia: nazywanie przedmiotów w pokoju, dotykanie faktur, chłodna woda na dłonie, spokojny, wolniejszy oddech. Na dłuższą metę znaczenie ma regularny sen, ograniczenie alkoholu i rezygnacja z substancji psychoaktywnych, a także konsekwentne leczenie choroby podstawowej. Techniki te nie zastępują diagnostyki ani psychoterapii.

Częstym odruchem jest ciągłe sprawdzanie, czy objaw nadal trwa, oraz szukanie w internecie opisów groźnych chorób. Takie monitorowanie zwykle podtrzymuje lęk. Psychoterapeuci zachęcają raczej do powrotu do zwykłych aktywności mimo nieprzyjemnych doznań, co z czasem osłabia ich siłę.

Sygnały alarmowe i numery pomocy w kryzysie

Należy niezwłocznie wezwać pomoc, gdy derealizacja pojawia się nagle i towarzyszą jej objawy neurologiczne: osłabienie lub drętwienie połowy ciała, zaburzenia mowy, podwójne widzenie, nagły silny ból głowy, drgawki, splątanie albo utrata przytomności. Pilnej oceny wymaga także derealizacja po przyjęciu substancji psychoaktywnych, jeśli dołączają się ból w klatce piersiowej, duszność lub wysoka gorączka. W takich sytuacjach właściwy jest numer alarmowy 112 lub szpitalny oddział ratunkowy.

Gdy objawom towarzyszą myśli samobójcze, poczucie bezradności albo kryzys emocjonalny, warto od razu sięgnąć po wsparcie telefoniczne. Każda z poniższych linii przyjmuje zgłoszenia całodobowo, bezpłatnie:

dorośli przeżywający kryzys emocjonalny: 116 123 (całodobowo, bezpłatnie);

Centrum Wsparcia, pomoc psychologów dla dorosłych w kryzysie psychicznym: 800 70 2222 (całodobowo, bezpłatnie);

osoby niepełnoletnie, czyli dzieci i młodzież: 116 111;

bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia: 112.

Co w przypadku derealizacji można załatwić zdalnie

Pierwszego rozpoznania derealizacji ani doboru leczenia nie da się rzetelnie przeprowadzić przez formularz. Wymagają one wizyty u psychiatry, a często także wykluczenia przyczyn neurologicznych. Nasz gabinet telemedyczny nie stawia rozpoznań psychiatrycznych i nie rozpoczyna nowej terapii.

Możemy natomiast pomóc w kontynuacji leczenia już prowadzonego i udokumentowanego, na przykład gdy psychiatra zalecił lek z grupy SSRI w zaburzeniu lękowym, a pacjent potrzebuje kolejnej recepty. Wniosek składa się przez formularz z wywiadem; ocenia go lekarz, który w razie potrzeby zadaje pytania na czacie i może poprosić o dokumentację. Nie prowadzimy rozmów wideo ani telefonicznych. Lekarz może odmówić, jeśli stan pacjenta wymaga osobistej oceny psychiatry. Szczegóły opisuje strona kontynuacji leczenia psychiatrycznego.

Podobnie jest ze zwolnieniem lekarskim przy nasilonych objawach: o jego wystawieniu decyduje lekarz po ocenie wniosku i może odmówić, a w sprawach psychiatrycznych może odesłać pacjenta do psychiatry.

Źródła

Charakterystyka Produktu Leczniczego Asertin 50 (sertralina, URPL)

Charakterystyka Produktu Leczniczego Escitil (escitalopram, URPL)

Charakterystyka Produktu Leczniczego Bioxetin (fluoksetyna, URPL)

Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób ICD-11 (WHO)

Telefon wsparcia 116 123 (Instytut Psychologii Zdrowia)

Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym 800 70 2222