Czy depresja jest uleczalna? Rokowanie, obciążenie rodzinne i ryzyko nawrotów

Ilustracja liniowa: stetoskop i liść

Tak, depresja jest chorobą, którą u większości pacjentów udaje się skutecznie leczyć psychoterapią, farmakoterapią albo połączeniem obu metod. Skłonność do zachorowania jest częściowo dziedziczna, a u części osób epizody powracają, dlatego po ustąpieniu objawów leczenie zwykle kontynuuje się jeszcze przez wiele miesięcy. Poniżej wyjaśniamy, od czego zależy rokowanie i co na ten temat podają charakterystyki leków przeciwdepresyjnych.

Depresja w klasyfikacji chorób: zaburzenie psychiczne, nie słabość charakteru

Depresja jest chorobą w pełnym, medycznym znaczeniu tego słowa. W klasyfikacji ICD-10, której kodów nadal używa polska dokumentacja medyczna, mieści się w rozdziale zaburzeń psychicznych i zachowania, w grupie zaburzeń nastroju: pojedynczy epizod opisuje kod F32, a postać nawracającą kod F33. Charakterystyki Produktów Leczniczych posługują się z kolei pojęciem epizodu dużej depresji.

Rozpoznanie opiera się na określonych kryteriach. Podstawą jest obniżony nastrój albo utrata zainteresowań i zdolności odczuwania przyjemności, utrzymujące się przez większość dnia, niemal codziennie, przez dłuższy czas. Towarzyszą im zwykle zaburzenia snu i apetytu, spadek energii, trudności z koncentracją, poczucie winy lub bezwartościowości, a niekiedy myśli rezygnacyjne.

Określenie „choroba psychiczna” bywa w potocznym języku rozumiane wąsko, jako psychoza. Depresja w większości przypadków psychozą nie jest, ale pozostaje zaburzeniem psychicznym, które wpływa na funkcjonowanie mózgu, ciała i relacji z innymi. Nie wynika ze słabej woli ani lenistwa, a jej leczenie należy do zadań lekarza, tak samo jak leczenie nadciśnienia czy cukrzycy. Objawy i rozpoznanie omawiamy szerzej w przewodniku po depresji.

Czy z depresji można się wyleczyć: remisja i powrót do zdrowia

U większości pacjentów leczenie prowadzi do remisji, czyli ustąpienia objawów, oraz do powrotu do wcześniejszego poziomu funkcjonowania w pracy, w domu i w relacjach. Stosuje się psychoterapię, leki przeciwdepresyjne albo obie metody jednocześnie. Wybór zależy od nasilenia objawów, przebiegu wcześniejszych epizodów, chorób współistniejących i preferencji pacjenta, a ustala go lekarz prowadzący.

Poprawa nie przychodzi od razu. Charakterystyka escitalopramu (Escitil) podaje, że działanie przeciwdepresyjne uzyskuje się zazwyczaj po 2-4 tygodniach stosowania. Charakterystyka sertraliny (Asertin) zaznacza, że początek działania może nastąpić w ciągu 7 dni, ale trwały efekt terapeutyczny wymaga dłuższego leczenia. Pierwsze tygodnie są więc okresem, w którym warto zachować cierpliwość i pozostawać w kontakcie z lekarzem.

Ustąpienie objawów nie oznacza końca terapii. Według ChPL leku escitalopram po ustąpieniu objawów leczenie należy kontynuować przez co najmniej 6 miesięcy, aby utrwalić odpowiedź. ChPL leku sertralina stwierdza, że pacjenci chorzy na depresję wymagają leczenia przez okres co najmniej 6 miesięcy. Przedwczesne przerwanie terapii zwiększa ryzyko powrotu objawów.

Depresja z nasilonym lękiem i depresja z objawami psychotycznymi

Określenie „depresja lękowa” pochodzi z języka potocznego i zwykle opisuje depresję, której towarzyszy silny niepokój, napięcie albo napady lęku. W ICD-10 istnieje także rozpoznanie zaburzeń depresyjnych i lękowych mieszanych (F41.2). Ta postać również dobrze poddaje się leczeniu. Sertralina i escitalopram mają w charakterystykach zarejestrowane wskazania zarówno w epizodach dużej depresji, jak i w zaburzeniach lękowych, m.in. w lęku napadowym i fobii społecznej, a escitalopram także w uogólnionym zaburzeniu lękowym.

Na początku terapii lęk może się przejściowo nasilić. ChPL escitalopramu opisuje taką paradoksalną reakcję u części pacjentów z zaburzeniem lęku panicznego i podaje, że zazwyczaj ustępuje ona w ciągu dwóch tygodni nieprzerwanego leczenia. Jest to powód do kontaktu z lekarzem prowadzącym, a nie do samodzielnego odstawienia leku.

Depresja z objawami psychotycznymi, czyli z urojeniami lub omamami, jest postacią ciężką i wymaga opieki psychiatrycznej, często w warunkach szpitalnych. Także ona jest uleczalna: przy właściwym leczeniu specjalistycznym objawy psychotyczne zwykle ustępują razem z objawami depresyjnymi. Ta postać wymaga bezpośredniej oceny psychiatry i nie należy do sytuacji, w których leczenie można prowadzić zdalnie.

Obciążenie rodzinne: na ile depresja jest dziedziczna

Skłonność do depresji jest częściowo dziedziczna. Osoby, których rodzice albo rodzeństwo chorowali na depresję, chorują częściej niż osoby bez takiego obciążenia. Dziedziczy się jednak podatność, a nie samą chorobę. Wiele osób z obciążeniem rodzinnym nigdy nie zachoruje, a depresja pojawia się także u osób, w których rodzinie nikt na nią nie chorował.

O tym, czy podatność się ujawni, decydują również czynniki środowiskowe: przewlekły stres, trudne doświadczenia w dzieciństwie, utrata bliskiej osoby, choroby somatyczne, nadużywanie alkoholu i innych substancji, a także okresy szczególnego obciążenia, takie jak czas po porodzie. Podobnie jest z zaburzeniami lękowymi, które często współwystępują z depresją w tych samych rodzinach.

Informacja o chorobach krewnych ma znaczenie dla lekarza. Szczególnie istotne jest, czy w rodzinie rozpoznano chorobę afektywną dwubiegunową. Epizod depresji może być jej pierwszym przejawem, a charakterystyki leków z grupy SSRI ostrzegają, że u niewielkiego odsetka leczonych może wystąpić mania lub hipomania, która wymaga odstawienia leku przez lekarza.

Nawroty i przebieg przewlekły

Depresja nie musi być chorobą przewlekłą. U części osób kończy się na jednym epizodzie, po którym nie wraca. U innych epizody powtarzają się, co ICD-10 opisuje jako zaburzenia depresyjne nawracające. Istnieje też postać o łagodniejszym, ale wieloletnim przebiegu, czyli dystymia.

Ryzyko nawrotu rośnie wraz z liczbą przebytych epizodów, przy objawach rezydualnych, które nie ustąpiły całkowicie, oraz po przedwczesnym przerwaniu leczenia. Dlatego po kolejnym epizodzie lekarz może zaproponować leczenie podtrzymujące, trwające dłużej niż pierwsza kuracja.

Skuteczność takiego postępowania potwierdzają dane z charakterystyk. Sertralina ma zarejestrowane wskazanie: zapobieganie nawrotom epizodów dużej depresji. W badaniu opisanym w jej ChPL pacjentów, którzy odpowiedzieli na 8-tygodniowe leczenie, przydzielono losowo do dalszego przyjmowania sertraliny albo placebo przez 44 tygodnie; bez nawrotu pozostało odpowiednio 83,4% i 60,8% osób. W badaniu opisanym w ChPL escitalopramu u pacjentów, którzy kontynuowali leczenie w okresie do 36 tygodni, czas do nawrotu był znamiennie dłuższy niż u otrzymujących placebo.

Przewlekły przebieg nie oznacza braku kontroli nad chorobą. Wiele osób z nawracającą depresją, leczonych regularnie, przez długie okresy funkcjonuje bez objawów, podobnie jak pacjenci z innymi chorobami przewlekłymi.

Jak ograniczyć ryzyko kolejnego epizodu

Nie istnieje sposób, który całkowicie wykluczy nawrót, ale kilka czynników wyraźnie go zmniejsza.

Kontynuacja leczenia przez okres zalecony przez lekarza, także wtedy, gdy samopoczucie jest już dobre.

Brak nagłego odstawiania leków. ChPL sertraliny i escitalopramu wskazują, że terapii nie należy przerywać nagle, ponieważ mogą wystąpić objawy odstawienia. Sposób zakończenia leczenia ustala lekarz.

Psychoterapia, szczególnie po kilku epizodach. W NFZ do psychiatry i psychologa można zgłosić się bez skierowania, a na psychoterapię w poradni potrzebne jest skierowanie od lekarza. Szczegóły opisujemy w tekście o psychoterapii w ramach NFZ.

Wczesne reagowanie na sygnały ostrzegawcze, takie jak pogorszenie snu, wycofywanie się z kontaktów czy utrata zainteresowań, i zgłaszanie ich lekarzowi bez czekania na pełny nawrót.

Ograniczenie alkoholu. ChPL sertraliny nie zaleca picia alkoholu podczas leczenia, a ChPL escitalopramu podaje, że połączenie z alkoholem nie jest zalecane.

Regularny rytm dnia: stałe pory snu, aktywność fizyczna dostosowana do możliwości oraz leczenie chorób współistniejących, w tym zaburzeń lękowych i bezsenności.

Pierwsze tygodnie farmakoterapii: sygnały, których nie wolno pomijać

Charakterystyki leków przeciwdepresyjnych zawierają ostrzeżenie dotyczące całej grupy. W pierwszych tygodniach leczenia oraz po każdej zmianie dawki lęk, niepokój i myśli samobójcze mogą się przejściowo nasilić, a zwiększone ryzyko zachowań samobójczych jest najwyraźniejsze u osób przed 25. rokiem życia. ChPL zaleca, aby pacjenci i ich bliscy zwracali uwagę na każde pogorszenie stanu, myśli samobójcze i nietypowe zmiany zachowania.

ChPL escitalopramu opisuje też akatyzję, czyli przykry niepokój ruchowy z trudnością usiedzenia lub ustania w miejscu, występującą najczęściej w pierwszych tygodniach terapii. W każdej z tych sytuacji należy od razu skontaktować się z lekarzem, a przy bezpośrednim zagrożeniu życia dzwonić pod numer 112.

Kontynuacja leczenia depresji w prorecept

Rozpoznanie depresji i pierwszy dobór leku należą do psychiatry podczas wizyty. W prorecept zajmujemy się wyłącznie kontynuacją leczenia już prowadzonego i udokumentowanego. Wypełniają Państwo formularz z wywiadem medycznym, wniosek ocenia lekarz, a ewentualne pytania dodatkowe zadaje na czacie. Nie prowadzimy konsultacji wideo ani telefonicznych.

O wystawieniu e-recepty lekarz decyduje na podstawie wywiadu i dokumentacji i może odmówić, na przykład gdy objawy się nasiliły, leczenie wymaga zmiany albo brakuje dokumentacji. Wtedy właściwym miejscem jest wizyta u psychiatry. Opłata dotyczy oceny wniosku przez lekarza, dlatego przy odmowie nie podlega zwrotowi. Sertralina i escitalopram są wydawane na receptę (Rp). Usługę prowadzi MEDINOW Sp. z o.o. (RPWDL 000000307381), nadzór medyczny sprawuje lek. Damian Wojno (PWZ 3211301).

Myśli samobójcze lub kryzys: gdzie zadzwonić od razu

Jeżeli pojawiają się myśli samobójcze albo poczucie, że nie da się dłużej wytrzymać, prosimy nie czekać na kolejną wizytę. Telefon wsparcia dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym 116 123 działa całodobowo, bezpłatnie. Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym 800 70 2222 również odbiera całodobowo, bezpłatnie. Dzieci i młodzież mogą dzwonić pod 116 111. W bezpośrednim zagrożeniu życia należy dzwonić pod 112.

Źródła

Charakterystyka Produktu Leczniczego Asertin 50 (sertralina), URPL

Ulotka dla pacjenta Asertin 50 (sertralina), URPL

Charakterystyka Produktu Leczniczego Escitil (escitalopram), URPL

Ulotka dla pacjenta Escitil (escitalopram), URPL

Chcesz skorzystać z konsultacji?

Przejdź do wniosku o kontynuację leczenia · 250,00 zł

Najczęstsze pytania

Czy nieleczona depresja może minąć samoistnie?

Niektóre łagodne epizody słabną samoistnie, ale nie da się przewidzieć, u kogo tak się stanie ani ile to potrwa. Nieleczona depresja trwa zwykle dłużej, częściej nawraca i wiąże się z ryzykiem myśli samobójczych, które według ChPL leków przeciwdepresyjnych utrzymuje się do uzyskania istotnej remisji. Jeżeli objawy trwają tygodniami i utrudniają codzienne życie, warto zgłosić się do psychiatry; w NFZ skierowanie nie jest potrzebne.

Czy depresję, także tę z silnym lękiem, dziedziczy się po rodzicach?

Dziedziczy się podatność, a nie samą chorobę. Depresja występuje częściej u osób, których bliscy krewni na nią chorowali; podobnie jest z zaburzeniami lękowymi, które często współwystępują z depresją. O tym, czy choroba się ujawni, decydują też stres, trudne doświadczenia, choroby somatyczne i substancje psychoaktywne. Obciążenie rodzinne jest powodem, by wcześniej reagować na objawy, a nie wyrokiem.

Czy depresja należy do chorób psychicznych?

Tak, depresja jest zaburzeniem psychicznym i chorobą w rozumieniu medycyny. W ICD-10 należy do zaburzeń nastroju (kody F32 i F33). Potocznie „chorobą psychiczną” nazywa się czasem wyłącznie psychozy, ale to zawężenie. Depresja nie jest słabością charakteru: ma rozpoznawalne objawy, ustalone kryteria rozpoznania i skuteczne metody leczenia, podobnie jak choroby somatyczne.

Czy depresję z nasilonym lękiem da się skutecznie leczyć?

Tak. Depresja z silnym lękiem dobrze odpowiada na leczenie, choć poprawa bywa stopniowa. Sertralina i escitalopram mają w charakterystykach wskazania zarówno w epizodach dużej depresji, jak i w zaburzeniach lękowych. Na początku terapii lęk może się przejściowo nasilić; ChPL escitalopramu opisuje taką reakcję u części pacjentów z zaburzeniem lęku panicznego i podaje, że zwykle mija ona w ciągu dwóch tygodni nieprzerwanego leczenia. Ważnym elementem leczenia jest psychoterapia.

Czy depresja z objawami psychotycznymi jest uleczalna?

Tak, choć jest to postać ciężka, wymagająca leczenia przez psychiatrę, często w szpitalu. Urojenia lub omamy towarzyszące depresji przy odpowiednim leczeniu specjalistycznym zwykle ustępują razem z objawami nastroju. Ta postać wymaga bezpośredniej oceny lekarskiej i nie nadaje się do leczenia na odległość. W nagłym zagrożeniu szpital psychiatryczny przyjmuje bez skierowania, a o przyjęciu decyduje lekarz izby przyjęć.

Czy po wyleczeniu depresja może już nigdy nie wrócić?

Tak, u części osób epizod depresji pozostaje jedynym w życiu. U innych choroba nawraca, dlatego lekarze częściej mówią o remisji niż o trwałym wyleczeniu. Ryzyko kolejnego epizodu zmniejsza leczenie prowadzone wystarczająco długo: ChPL escitalopramu zaleca kontynuację przez co najmniej 6 miesięcy po ustąpieniu objawów. Pomagają też psychoterapia i wczesne reagowanie na pierwsze sygnały pogorszenia.

Materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej ani indywidualnej porady medycznej.

Jak powstają artykuły w tym serwisie - przeczytaj wytyczne redakcyjne.