Leki uspokajające na receptę: ryzyko uzależnienia w poszczególnych grupach

Leki uspokajające dostępne na receptę różnią się przede wszystkim ryzykiem uzależnienia. Hydroksyzyna i opipramol nie są substancjami psychotropowymi w rozumieniu wykazu, a ich Charakterystyki Produktu Leczniczego nie opisują uzależnienia. Benzodiazepiny, takie jak alprazolam, lorazepam i diazepam, działają silnie, lecz mogą uzależniać psychicznie i fizycznie, dlatego stosuje się je krótko i obowiązują dla nich przepisy o substancjach psychotropowych grupy IV-P.

Trzy grupy leków o działaniu uspokajającym

W praktyce gabinetowej określenie „leki uspokajające” obejmuje substancje o różnym mechanizmie działania i bardzo różnym profilu bezpieczeństwa. Dla pacjenta istotne są trzy pytania: jak silnie i jak szybko lek działa, czy może prowadzić do uzależnienia oraz na jakiej recepcie jest wydawany. Odpowiedzi wynikają z Charakterystyki Produktu Leczniczego (ChPL) danej substancji, a nie z opinii na forach.

Pierwszą grupę tworzą leki, w których ChPL nie opisuje ryzyka uzależnienia: hydroksyzyna, substancja o działaniu przeciwlękowym, sedacyjnym i przeciwhistaminowym, oraz opipramol, lek o budowie trójpierścieniowej stosowany w zaburzeniach lękowych uogólnionych. Drugą grupę stanowią benzodiazepiny, czyli silne leki uspokajające o ograniczonym czasie stosowania. Trzecia grupa to niektóre leki przeciwdepresyjne i przeciwpsychotyczne o wyraźnym działaniu uspokajającym; psychiatra stosuje je według ich zarejestrowanych wskazań, a nie jako typowe środki uspokajające.

Zestawienie: siła działania, uzależnienie i kategoria wydania

Poniższe zestawienie oparto na ChPL produktów referencyjnych. Kategoria Rp oznacza zwykłą receptę; przy benzodiazepinach dochodzą przepisy dotyczące substancji psychotropowych grupy IV-P.

SubstancjaZastosowanie i siła działaniaRyzyko uzależnienia według ChPLKategoria wydania
Hydroksyzyna (np. Atarax)Objawowe leczenie lęku u dorosłych; działanie sedacyjne tabletek pojawia się po 30-45 minutach od przyjęciaChPL hydroksyzyny nie opisuje uzależnienia; po 4 tygodniach leczenia lęku nie stwierdzono objawów odstawiennychHydroksyzyna: Rp, nie jest substancją psychotropową
Opipramol (np. Pramolan)Zaburzenia lękowe uogólnione i zaburzenia pod postacią somatyczną; efekt narasta stopniowo, lek przyjmuje się systematycznie co najmniej 2 tygodnieChPL opipramolu nie opisuje uzależnienia, wymienia natomiast dolegliwości związane z nagłym odstawieniem lekuOpipramol: Rp, nie jest substancją psychotropową
Alprazolam (np. Xanax, Afobam)Krótkotrwałe leczenie objawowe ciężkich stanów lękowych u dorosłych; silne działanie przeciwlękowe i uspokajająceAlprazolam może wywołać uzależnienie psychiczne i fizyczne, także w dawkach terapeutycznych; leczenie trwa maksymalnie 2-4 tygodnieAlprazolam: Rp, substancja psychotropowa grupy IV-P
Lorazepam (np. Lorafen)Doraźne i krótkotrwałe leczenie zaburzeń lękowych oraz zaburzeń snu związanych z lękiemDługookresowe stosowanie lorazepamu może prowadzić do uzależnienia psychicznego i fizycznego; leku nie odstawia się nagleLorazepam: Rp, substancja psychotropowa grupy IV-P
Diazepam (np. Relanium)Stany lękowe, bezsenność związana z lękiem, skurcze mięśni, objawy nagłego odstawienia alkoholuDiazepam może uzależniać psychicznie i fizycznie; leczenie lęku nie dłużej niż 8-12 tygodni, bezsenności nie dłużej niż 4 tygodnie, łącznie z odstawianiemDiazepam w tabletkach: Rp, substancja psychotropowa grupy IV-P

Hydroksyzyna i opipramol: kiedy lekarz wybiera lek bez opisanego ryzyka uzależnienia

Hydroksyzyna jest wskazana w objawowym leczeniu lęku u dorosłych, a także w leczeniu świądu i w premedykacji przed zabiegami. ChPL zaleca najmniejszą skuteczną dawkę i możliwie najkrótszy czas leczenia. W badaniach klinicznych senność wystąpiła bardzo często (u 13,74% pacjentów wobec 2,70% w grupie placebo); często obserwowano też ból głowy, suchość w jamie ustnej i zmęczenie. Stosowanie hydroksyzyny u osób w podeszłym wieku nie jest zalecane.

Przeciwwskazania kardiologiczne do hydroksyzyny są szersze, niż zwykle się zakłada. Leku nie wolno stosować przy znanym wydłużeniu odstępu QT, a także przy samej obecności czynników ryzyka takiego wydłużenia: stwierdzonej chorobie układu krążenia, hipokaliemii lub hipomagnezemii, nagłej śmierci sercowej w rodzinie, znaczącej bradykardii i przyjmowaniu leków wydłużających QT. Przeciwwskazaniem są również porfiria, ciąża i karmienie piersią.

Z tego powodu połączenie hydroksyzyny z citalopramem lub escitalopramem jest przeciwwskazane. Charakterystyka nie wskazuje „bezpiecznych” leków przeciwdepresyjnych, tylko wyklucza hydroksyzynę u każdego, kto przyjmuje lek wydłużający odstęp QT. Pełną listę przyjmowanych leków warto więc zawsze podać lekarzowi.

Opipramol działa inaczej: efekt nie pojawia się od razu, a zmiany nastroju narastają stopniowo, dlatego ChPL zaleca systematyczne przyjmowanie przez co najmniej 2 tygodnie; zalecany średni czas leczenia wynosi od 1 do 2 miesięcy. Przeciwwskazaniami są między innymi ostre zatrucie alkoholem lub lekami psychotropowymi, nieleczona jaskra z wąskim kątem, rozrost gruczołu krokowego z zaleganiem moczu, blok przedsionkowo-komorowy wyższego stopnia oraz jednoczesne stosowanie inhibitorów MAO.

Benzodiazepiny: silne leki uspokajające o ograniczonym czasie stosowania

Alprazolam, lorazepam i diazepam to silnie działające leki przeciwlękowe, ale ich ChPL wprost ograniczają czas terapii. Alprazolam stosuje się w najmniejszej skutecznej dawce, możliwie najkrócej i maksymalnie przez 2-4 tygodnie; wydłużenie wymaga ponownej oceny stanu pacjenta przez specjalistę. Leczenie diazepamem nie powinno przekraczać 8-12 tygodni w stanach lękowych i 4 tygodni w bezsenności, wliczając stopniowe odstawianie. Lorazepam jest wskazany doraźnie i krótkotrwale.

Uzależnienie od benzodiazepin może rozwinąć się także przy dawkach terapeutycznych i u osób bez czynników ryzyka. Ryzyko rośnie wraz z dawką i czasem leczenia oraz jest większe u pacjentów, którzy w przeszłości nadużywali alkoholu, leków lub narkotyków. Po nagłym przerwaniu mogą wystąpić objawy odstawienia: ból głowy i mięśni, silny lęk, napięcie, niepokój, splątanie i drażliwość, a w cięższych przypadkach derealizacja, depersonalizacja, nadwrażliwość na światło i dźwięk, omamy lub napady drgawkowe. Możliwe jest też zjawisko „z odbicia”, czyli przejściowy powrót objawów w nasilonej postaci.

Z tego względu benzodiazepin nigdy nie odstawia się samodzielnie z dnia na dzień; tempo zmniejszania dawki ustala lekarz prowadzący. Przeciwwskazaniami są między innymi miastenia, ciężka niewydolność oddechowa, zespół bezdechu sennego i ciężka niewydolność wątroby. W Polsce tabletki z tymi substancjami mają kategorię Rp, a same substancje należą do substancji psychotropowych grupy IV-P.

Leki uspokajające na nerwicę a leczenie przyczynowe

W zaburzeniach lękowych, potocznie nazywanych nerwicą, leki uspokajające łagodzą objawy, ale nie leczą przyczyny. ChPL alprazolamu podkreśla, że leczenie ma charakter objawowy i po jego przerwaniu objawy mogą nawrócić. ChPL lorazepamu zastrzega z kolei, że benzodiazepin nie należy stosować w monoterapii depresji ani lęku związanego z depresją, ponieważ może to nasilić tendencje samobójcze.

Długoterminowo psychiatra opiera leczenie na lekach przeciwdepresyjnych i psychoterapii; ich porównanie zawiera przegląd leków przeciwlękowych, a objawy i diagnostykę omawia artykuł o nerwicy lękowej. Lek uspokajający bywa wtedy krótkim wsparciem na początku terapii, a nie jej podstawą.

Alkohol, prowadzenie pojazdów i łączenie leków

ChPL każdego z omawianych leków zawiera zastrzeżenia dotyczące alkoholu. W okresie leczenia alprazolamem nie wolno spożywać alkoholu, pacjenci przyjmujący lorazepam nie powinni go pić, a przy diazepamie i hydroksyzynie należy go unikać. Opipramol w połączeniu z alkoholem może powodować senność.

Alprazolam wywiera znaczny wpływ na zdolność prowadzenia pojazdów i ChPL zaleca ostrzec pacjenta, aby nie prowadził. Hydroksyzyna może wywierać umiarkowany do znacznego wpływ na zdolność reakcji i koncentracji, szczególnie z alkoholem lub innymi lekami uspokajającymi. Przy diazepamie należy unikać prowadzenia tak długo, jak długo utrzymuje się osłabienie czujności.

Szczególnie niebezpieczne jest łączenie benzodiazepin z opioidami, w tym z lekami przeciwbólowymi i przeciwkaszlowymi: może dojść do znacznego uspokojenia, depresji oddechowej, śpiączki, a nawet zgonu. Dlatego lekarz pyta o wszystkie stałe i doraźne leki; więcej o tym wyjaśnia tekst o tym, dlaczego lekarz pyta o interakcje.

E-recepta na leki uspokajające: zakres kontynuacji w gabinecie online

Rozpoznanie i pierwszy dobór leku uspokajającego należą do psychiatry na wizycie. W naszym gabinecie telemedycznym możliwa jest wyłącznie kontynuacja leczenia już prowadzonego i udokumentowanego. Wniosek składają Państwo przez formularz z wywiadem medycznym, ocenia go lekarz (nadzór medyczny: lek. Damian Wojno, PWZ 3211301), a ewentualne pytania dodatkowe padają na czacie. Nie prowadzimy rozmów wideo ani telefonicznych.

Podstawą jest art. 42 ust. 2 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty: receptę niezbędną do kontynuacji leczenia można wystawić bez badania, jeżeli uzasadnia to stan zdrowia odzwierciedlony w dokumentacji medycznej. Przy benzodiazepinach grupy IV-P obowiązuje dodatkowo § 7 ust. 2b rozporządzenia w sprawie środków odurzających: taka recepta może być wystawiona, jeżeli od ostatniego zbadania pacjenta upłynęło nie więcej niż 3 miesiące. Lekarz weryfikuje też historię leczenia w systemie P1 albo w wywiadzie.

Termin realizacji e-recepty nie może przekroczyć 365 dni; odrębne terminy dotyczą antybiotyków (7 dni) oraz środków odurzających i substancji psychotropowych (30 dni). Receptę na benzodiazepinę trzeba więc zrealizować w ciągu 30 dni od wystawienia. Decyzja należy do lekarza, który może odmówić; opłata dotyczy oceny wniosku przez lekarza, dlatego przy odmowie nie podlega zwrotowi. Szczegóły procedury opisuje strona e-recepty psychiatrycznej.

Substancje należące do tej grupy

Źródła

E-recepta psychiatryczna - wniosek wypełnisz w kilka minut.

Przejdź do wniosku o kontynuację · 250,00 zł

Najczęstsze pytania

Który lek uspokajający na receptę nie prowadzi do uzależnienia?

Spośród leków uspokajających na receptę ChPL nie opisuje ryzyka uzależnienia przy hydroksyzynie i opipramolu; żadna z tych substancji nie znajduje się na wykazie substancji psychotropowych. W badaniu hydroksyzyny po 4 tygodniach leczenia lęku nie stwierdzono objawów odstawiennych. Nie oznacza to braku działań niepożądanych: hydroksyzyna jest przeciwwskazana między innymi przy wydłużeniu odstępu QT i jego czynnikach ryzyka. Wybór leku należy do lekarza.

Czy lekarz w gabinecie online może przedłużyć receptę na lek uspokajający?

Tak, ale wyłącznie w ramach kontynuacji leczenia rozpoczętego przez psychiatrę i potwierdzonego dokumentacją. Wniosek ocenia lekarz na podstawie formularza z wywiadem, a pytania dodatkowe zadaje na czacie. Przy benzodiazepinach od ostatniego zbadania pacjenta mogą upłynąć najwyżej 3 miesiące, a lekarz sprawdza historię leczenia. Lekarz może odmówić, jeśli dokumentacja lub stan zdrowia nie uzasadniają kontynuacji.

Czy hydroksyzynę albo benzodiazepinę można kupić bez recepty?

Nie. Hydroksyzyny, opipramolu ani benzodiazepin nie kupią Państwo bez recepty w legalnej aptece, ponieważ wszystkie mają kategorię Rp. Oferty takich leków bez recepty pochodzą z nielegalnych źródeł, a tam istnieje realne ryzyko podróbek o nieznanym składzie i dawce. Przy benzodiazepinach dochodzi ryzyko groźnych interakcji z alkoholem i opioidami bez żadnej kontroli lekarza.

Jak długo wolno stosować benzodiazepinę?

Tak krótko, jak to możliwe, w granicach określonych w ChPL danej substancji. Alprazolam stosuje się maksymalnie przez 2-4 tygodnie, a wydłużenie wymaga ponownej oceny przez specjalistę. Diazepam w stanach lękowych nie dłużej niż 8-12 tygodni, a w bezsenności nie dłużej niż 4 tygodnie, łącznie z odstawianiem. Lorazepam jest wskazany doraźnie i krótkotrwale. Odstawienie zawsze odbywa się stopniowo, według zaleceń lekarza.

Materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej ani indywidualnej porady medycznej. O rozpoznaniu, wyborze leku i wystawieniu recepty decyduje lekarz na podstawie wywiadu. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia prosimy dzwonić pod 112.

Jak powstają artykuły w tym serwisie - przeczytaj wytyczne redakcyjne.