Kwetiapina jako Ketrel na sen: co mówi Charakterystyka, jakie są ryzyka i alternatywy

Ilustracja liniowa: stetoskop i liść

Ketrel na sen to hasło, które często pojawia się w pytaniach pacjentów, ale kwetiapina jest lekiem przeciwpsychotycznym, a bezsenność nie figuruje wśród wskazań w jej Charakterystyce Produktu Leczniczego. Działa uspokajająco i senność należy do jej najczęstszych działań niepożądanych, stąd skojarzenie ze snem. Nawet przy takim zastosowaniu trzeba liczyć się z wpływem na masę ciała, glukozę i lipidy, a u osób starszych, zwłaszcza z otępieniem, leki przeciwpsychotyczne wymagają szczególnej ostrożności.

Skąd bierze się skojarzenie kwetiapiny ze snem

Kwetiapina, substancja czynna Ketrelu, jest atypowym lekiem przeciwpsychotycznym. Według punktu 5.1 Charakterystyki Produktu Leczniczego (ChPL) ona i jej aktywny metabolit, norkwetiapina, działają na wiele receptorów jednocześnie: serotoninowe 5HT2, dopaminowe D1 i D2, a ponadto wykazują duże powinowactwo do receptorów histaminergicznych oraz α1-adrenergicznych. Wpływ na receptory histaminowe jest powszechnie łączony z działaniem uspokajającym, a blokada receptorów α1, jak opisuje ChPL, wiąże się ze spadkami ciśnienia przy zmianie pozycji ciała.

Senność należy do działań niepożądanych zgłaszanych najczęściej, u co najmniej 10% leczonych. ChPL zaznacza, że pojawia się zwykle w pierwszych dwóch tygodniach i zazwyczaj ustępuje przy dalszym stosowaniu. To właśnie ten efekt sprawia, że w rozmowach o lekach na sen pojawia się hasło „Ketrel na sen”.

Zarejestrowane wskazania (punkt 4.1) są jednak inne: schizofrenia oraz choroba afektywna dwubiegunowa, w tym epizody maniakalne o umiarkowanym lub ciężkim nasileniu, epizody ciężkiej depresji w jej przebiegu i zapobieganie nawrotom u osób, które wcześniej odpowiedziały na kwetiapinę. Bezsenności na tej liście nie ma. Jeśli lekarz zapisuje kwetiapinę z myślą o śnie, jest to decyzja poza wskazaniami rejestracyjnymi (off-label), która wymaga indywidualnego bilansu korzyści i ryzyka.

Ketrel 25 mg to tabletka powlekana; kwetiapina jest dostępna także w wyższych mocach, w tabletkach o przedłużonym uwalnianiu i w zawiesinie doustnej. Wszystkie postaci mają kategorię wydania Rp. Mała moc tabletki nie oznacza, że profil bezpieczeństwa opisany w ChPL przestaje obowiązywać. Szczegóły dotyczące substancji zebraliśmy na karcie kwetiapiny.

Profil ryzyka: metabolizm, krążenie i układ nerwowy

Najwięcej uwagi ChPL poświęca zaburzeniom metabolicznym. Wśród działań niepożądanych występujących u co najmniej 10% pacjentów wymieniono zwiększenie masy ciała, wzrost stężenia triglicerydów i cholesterolu całkowitego (zwłaszcza frakcji LDL) oraz spadek stężenia frakcji HDL. Hiperglikemię oraz rozwój lub zaostrzenie cukrzycy zgłaszano rzadko, sporadycznie z kwasicą ketonową lub śpiączką, w niektórych przypadkach ze skutkiem śmiertelnym. Dlatego ChPL zaleca ocenę parametrów metabolicznych przed rozpoczęciem leczenia i regularne badania kontrolne w jego trakcie. Zalecenie to nie zawiera wyjątku dla małych dawek.

Pozostałe istotne zagrożenia opisane w Charakterystyce to:

niedociśnienie ortostatyczne i zawroty głowy, najczęściej w początkowym okresie leczenia, które zwiększają ryzyko upadków, szczególnie u osób starszych;

objawy pozapiramidowe, w tym akatyzja, czyli przykry niepokój ruchowy z trudnością usiedzenia w miejscu, najbardziej prawdopodobna w pierwszych tygodniach;

zespół niespokojnych nóg, dziwaczne sny i koszmary senne, czyli objawy, które mogą wręcz pogorszyć jakość snu;

wydłużenie odstępu QT zgłaszane po wprowadzeniu leku do obrotu, co wymaga ostrożności przy chorobach serca i innych lekach wydłużających QT;

ciężka neutropenia i agranulocytoza, dlatego gorączkę, ból gardła lub osłabienie w trakcie leczenia trzeba niezwłocznie zgłosić lekarzowi;

zaparcia, które mogą prowadzić do niedrożności jelit, oraz zaburzenia połykania.

Interakcje, o które lekarz zapyta przed decyzją

Jednoczesne stosowanie inhibitorów CYP3A4, takich jak azolowe leki przeciwgrzybicze, erytromycyna, klarytromycyna, inhibitory proteazy HIV czy nefazodon, jest przeciwwskazane, a w trakcie leczenia nie zaleca się picia soku grejpfrutowego. Przy alkoholu i innych lekach działających na ośrodkowy układ nerwowy ChPL wymaga zachowania ostrożności. Połączenie z lekami serotoninergicznymi (SSRI, SNRI, inhibitory MAO, leki trójpierścieniowe) zwiększa ryzyko zespołu serotoninowego, stanu mogącego zagrażać życiu.

Z kolei karbamazepina i fenytoina wyraźnie obniżają stężenie kwetiapiny, co może osłabić jej działanie. Dlaczego lekarz dopytuje o wszystkie stosowane preparaty, łącznie z lekami bez związku z psychiatrią, wyjaśniamy w tekście o interakcjach leków.

Ketrel u seniora: szczególna ostrożność

U osób w podeszłym wieku średni klirens osoczowy kwetiapiny był w badaniach mniejszy o 30-50% niż u młodszych pacjentów. ChPL zaleca w tej grupie ostrożność, zwłaszcza na początku terapii, i dopuszcza konieczność wolniejszego zwiększania dawki oraz mniejszej dawki dobowej. Spadki ciśnienia przy wstawaniu i senność oznaczają realne ryzyko nocnych upadków, na przykład w drodze do łazienki.

Osobna kwestia to otępienie. Kwetiapina nie jest zatwierdzona do leczenia objawów psychotycznych w przebiegu chorób otępiennych. W badaniach z udziałem pacjentów z otępieniem niektóre atypowe leki przeciwpsychotyczne wiązały się z około trzykrotnie większym ryzykiem powikłań naczyniowo-mózgowych, a metaanaliza wykazała u starszych osób z psychozą w przebiegu otępienia większe ryzyko zgonu niż w grupie placebo. W dwóch 10-tygodniowych badaniach kwetiapiny śmiertelność wyniosła 5,5% wobec 3,2% w grupie placebo, choć związku przyczynowego nie ustalono.

Dla rodzin opiekujących się seniorem z zaburzeniami snu wniosek jest praktyczny: decyzję o włączeniu leku przeciwpsychotycznego powinien podjąć lekarz, który zna rozpoznanie, choroby współistniejące i pozostałe leki, a nie znajomy, któremu lek „pomógł”.

Odstawienie i bezsenność z odbicia

Kwetiapina nie figuruje na wykazie substancji psychotropowych i ma kategorię Rp, podobnie jak inne leki przeciwpsychotyczne. ChPL Ketrelu nie opisuje uzależnienia, opisuje natomiast ostre objawy odstawienia po nagłym przerwaniu leczenia: bezsenność, nudności, ból głowy, biegunkę, wymioty, zawroty głowy i rozdrażnienie. Objawy odstawienia należą do działań niepożądanych zgłaszanych u co najmniej 10% pacjentów.

Z tego powodu ChPL zaleca stopniowe odstawianie przez co najmniej jeden do dwóch tygodni. Paradoks polega na tym, że osoba przyjmująca kwetiapinę na sen po nagłym przerwaniu może doświadczyć właśnie bezsenności. Plan odstawienia należy ustalić z lekarzem prowadzącym.

Inne drogi leczenia bezsenności, które lekarz może rozważyć

Bezsenność jest objawem, który ma swoją przyczynę: zaburzenia lękowe, depresję, ból, choroby somatyczne, przyjmowane leki, używki albo nawyki związane ze snem. Pierwszym krokiem jest więc diagnoza, a nie wybór tabletki. Przegląd przyczyn i metod leczenia znajdą Państwo w artykule o bezsenności. W wielu przypadkach lekarz zaczyna od postępowania niefarmakologicznego, w tym psychoterapii ukierunkowanej na sen.

Gdy bezsenność towarzyszy depresji, lekarz może rozważyć lek przeciwdepresyjny o działaniu uspokajającym. Trazodon jest zarejestrowany w zaburzeniach depresyjnych, w tym w depresji z lękiem, a jego ChPL opisuje skuteczność także przy towarzyszących zaburzeniach snu; jest przeciwwskazany u osób będących pod wpływem alkoholu lub leków nasennych. Mirtazapina ma wskazanie w epizodach dużej depresji u dorosłych, a do jej najczęstszych działań niepożądanych należą senność, uspokojenie, zwiększenie apetytu i masy ciała.

Przy obu lekach obowiązuje ostrzeżenie klasowe: w pierwszych tygodniach leczenia i po każdej zmianie dawki lęk i myśli samobójcze mogą przejściowo się nasilić, najwyraźniej u osób przed 25. rokiem życia. W takiej sytuacji trzeba od razu skontaktować się z lekarzem, a w bezpośrednim zagrożeniu życia dzwonić pod 112.

U osób po 55. roku życia z pierwotną bezsennością ChPL preparatu Circadin przewiduje krótkotrwałe leczenie melatoniną, o czym piszemy w tekście o melatoninie. Lekarz może też rozważyć hydroksyzynę, lek przeciwlękowy o działaniu uspokajającym, który ma jednak własne przeciwwskazania kardiologiczne, albo klasyczne leki nasenne stosowane krótko.

Dlaczego nie warto sięgać po kwetiapinę na własną rękę

Tabletki od członka rodziny, pozostałości po dawnym leczeniu czy preparat z niepewnego źródła to najczęstsze drogi samodzielnego stosowania. Każda z nich omija ocenę, która przy kwetiapinie jest szczególnie ważna: badania metaboliczne, wywiad kardiologiczny, przegląd leków pod kątem inhibitorów CYP3A4 i leków serotoninergicznych oraz ocenę sytuacji osób starszych. ChPL zaleca też, by nie prowadzić pojazdów ani nie obsługiwać maszyn, dopóki nie jest znana indywidualna reakcja na lek.

Opinie o Ketrelu 25 mg na sen publikowane w internecie dotyczą zwykle subiektywnego odczucia senności po pierwszych dawkach. Nie mówią nic o wynikach lipidogramu i glikemii, których zmiany ujawniają się dopiero w badaniach kontrolnych, ani o ryzyku upadków, które według ChPL jest największe na początku leczenia.

W gabinecie prorecept wniosek ocenia lekarz. Zakres usługi to kontynuacja leczenia już prowadzonego i udokumentowanego: jeśli kwetiapinę zalecił psychiatra, a dokumentacja potwierdza przebieg terapii, lekarz może ocenić wniosek o e-receptę psychiatryczną, zadając w razie potrzeby pytania na czacie. Nie rozpoczynamy leczenia kwetiapiną z powodu bezsenności i nie stawiamy rozpoznania. Decyzja należy do lekarza, który może odmówić i odesłać do psychiatry, gdy uzna to za właściwe.

Źródła

Charakterystyka Produktu Leczniczego Ketrel (URPL)

Ulotka dla pacjenta Ketrel (URPL)

Charakterystyka Produktu Leczniczego Trittico CR (URPL)

Charakterystyka Produktu Leczniczego Mirtor (URPL)

Charakterystyka Produktu Leczniczego Circadin (EMA)

Chcesz skorzystać z konsultacji?

Złóż wniosek o kontynuację leczenia · 250,00 zł

Najczęstsze pytania

Czy po dłuższym przyjmowaniu Ketrelu 25 mg grozi uzależnienie?

ChPL Ketrelu nie opisuje uzależnienia od kwetiapiny, a sama kwetiapina nie jest substancją psychotropową w rozumieniu wykazu i ma kategorię Rp. Opisuje natomiast ostre objawy odstawienia po nagłym przerwaniu leczenia, m.in. bezsenność, nudności, ból głowy i rozdrażnienie, dlatego zaleca stopniowe odstawianie przez co najmniej jeden do dwóch tygodni. O tempie odstawiania decyduje lekarz prowadzący, nie należy przerywać leku samodzielnie.

Czy Ketrel na sen jest odpowiedni dla osoby starszej?

Wymaga szczególnej ostrożności. U osób w podeszłym wieku klirens kwetiapiny jest mniejszy o 30-50%, a niedociśnienie ortostatyczne i senność zwiększają ryzyko upadków. Kwetiapina nie jest zatwierdzona do leczenia objawów psychotycznych w przebiegu otępienia, a w tej grupie atypowe leki przeciwpsychotyczne wiązano z większym ryzykiem powikłań naczyniowo-mózgowych i zgonu. Decyzję podejmuje lekarz znający pełny stan zdrowia seniora.

Czy rano po wieczornej tabletce Ketrelu można prowadzić samochód?

Nie należy prowadzić pojazdów ani obsługiwać maszyn, dopóki nie jest znana indywidualna wrażliwość na lek. Kwetiapina wpływa na ośrodkowy układ nerwowy i może zaburzać czynności wymagające pełnej sprawności psychicznej, a senność jest jednym z najczęstszych działań niepożądanych, zwłaszcza w pierwszych dwóch tygodniach. Jeśli rano utrzymuje się senność lub spowolnienie, warto omówić to z lekarzem.

Jakie badania kontrolne zaleca się przy leczeniu kwetiapiną?

ChPL zaleca ocenę parametrów metabolicznych przed rozpoczęciem leczenia i regularne kontrole w jego trakcie: masy ciała, stężenia glukozy oraz lipidów. Osoby z cukrzycą lub czynnikami ryzyka cukrzycy powinny być regularnie monitorowane pod kątem kontroli glikemii. Gorączka, ból gardła lub osłabienie w trakcie terapii wymagają pilnego sprawdzenia morfologii, bo kwetiapina może wywołać ciężką neutropenię.

Materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej ani indywidualnej porady medycznej.

Jak powstają artykuły w tym serwisie - przeczytaj wytyczne redakcyjne.