Czy schizofrenia jest dziedziczna i czy da się ją wyleczyć? Geny, rokowanie i leczenie
Czy schizofrenia jest dziedziczna? Częściowo: skłonność do zachorowania jest w dużym stopniu uwarunkowana genetycznie, ale geny choroby nie przesądzają i większość osób, które mają chorującego krewnego, nigdy nie zachoruje. Schizofrenia jest chorobą przewlekłą. Przy ciągłym leczeniu wiele osób osiąga długotrwałą remisję i dobrze funkcjonuje, natomiast przerwanie leków wyraźnie zwiększa ryzyko nawrotu.
Geny a ryzyko zachorowania: przybliżone liczby
Badania rodzin, bliźniąt i osób adoptowanych od dziesięcioleci pokazują, że ryzyko schizofrenii rośnie wraz z bliskością pokrewieństwa z osobą chorą. Podawane niżej wartości są przybliżone i uśrednione z wielu badań; dla konkretnej rodziny mogą być inne, bo zależą także od czynników środowiskowych.
Orientacyjne ryzyko zachorowania w ciągu życia:
w populacji ogólnej: około 1 osoba na 100;
gdy choruje jedno z rodziców albo rodzeństwo: około 1 na 10;
gdy chorują oboje rodzice: mniej więcej 4 na 10, czyli nadal mniej niż połowa; gdy choruje bliźniak jednojajowy: zależnie od badania od około 1 na 3 do około 1 na 2.
Co dziedziczymy, a co zależy od otoczenia
Nie istnieje jeden gen schizofrenii. Na skłonność do choroby składa się wiele częstych wariantów genetycznych, z których każdy osobno zwiększa ryzyko tylko nieznacznie, a u części chorych także rzadsze zmiany w materiale genetycznym o większym znaczeniu. Dziedziczy się więc podatność, a nie samą chorobę. Właśnie dlatego nawet przy chorobie u jednego z rodziców około 9 na 10 dzieci nie zachoruje.
Do czynników środowiskowych, które w badaniach wiązano z większym ryzykiem, należą między innymi powikłania okołoporodowe, przewlekły stres i trudne doświadczenia w dzieciństwie, migracja oraz używanie konopi, zwłaszcza w okresie dojrzewania. Żaden z nich, podobnie jak żaden pojedynczy wariant genu, nie wywołuje choroby sam.
Obecnie nie ma badania genetycznego, które pozwalałoby przewidzieć, czy konkretna osoba zachoruje. Osobom, które martwią się obciążeniem rodzinnym, na przykład planując dzieci, pomóc może rozmowa z psychiatrą albo w poradni genetycznej. Ważniejsza od niepokoju jest uważność na wczesne sygnały, takie jak wycofanie z kontaktów, wyraźne pogorszenie funkcjonowania w szkole lub pracy, narastająca podejrzliwość czy niezwykłe doświadczenia percepcyjne, i wczesne zgłoszenie się po pomoc.
Wyleczenie czy remisja: jak rozumieć rokowanie
Schizofrenia jest chorobą przewlekłą, ale jej przebieg bywa bardzo różny. U części osób występuje pojedynczy epizod psychozy z dobrym powrotem do zdrowia, u innych epizody nawracają, a u części objawy utrzymują się mimo leczenia. Lekarze mówią raczej o remisji, czyli stanie, w którym objawy są minimalne lub nieobecne przez dłuższy czas, oraz o zdrowieniu, czyli powrocie do nauki, pracy i relacji. Wiele osób osiąga jedno i drugie, zwykle przy ciągłym leczeniu i wsparciu.
Rokowanie poprawiają: wczesne rozpoczęcie leczenia po pierwszym epizodzie, systematyczne przyjmowanie leków, abstynencja od substancji psychoaktywnych, wsparcie bliskich i dostęp do rehabilitacji. Pacjenci pytają często o postać paranoidalną. Aktualne klasyfikacje ICD-11 i DSM-5 nie wyodrębniają już podtypów schizofrenii; określenie paranoidalna oznacza przewagę urojeń i omamów. Zasady leczenia są takie same, a o rokowaniu decyduje przebieg u konkretnej osoby, nie nazwa postaci.
Czym grozi schizofrenia pozostawiona bez leczenia
Nieleczona psychoza zwykle się nie wycisza, a im dłużej trwa bez leczenia, tym trudniej o pełny powrót do wcześniejszego funkcjonowania. Do najczęstszych konsekwencji należą:
nawracające i dłuższe epizody psychotyczne, w tym konieczność hospitalizacji;
utrata pracy lub przerwanie nauki, rozpad relacji i izolacja społeczna;
zaniedbanie zdrowia fizycznego, w tym chorób serca i metabolicznych, które u osób ze schizofrenią występują częściej;
używanie alkoholu i innych substancji jako prób radzenia sobie z objawami, co dodatkowo pogarsza przebieg;
zwiększone ryzyko zachowań samobójczych: Charakterystyka kariprazyny opisuje je jako nieodłącznie związane z zaburzeniami psychotycznymi, a Charakterystyka arypiprazolu wiąże je z chorobami psychicznymi i zaburzeniami nastroju.
Czy schizofrenia uszkadza mózg
Badania obrazowe opisują u części chorych subtelne zmiany w budowie mózgu, obecne niekiedy już przy pierwszym epizodzie. Ich przyczyny i znaczenie nadal są przedmiotem badań: mogą mieć związek z samą chorobą, z nawrotami, ze stylem życia i z leczeniem. Nie jest to obraz nieuchronnego, postępującego niszczenia mózgu u każdego chorego.
Częstym elementem choroby są natomiast trudności poznawcze, na przykład z uwagą, pamięcią roboczą i planowaniem. Rehabilitacja poznawcza i aktywność zawodowa mogą je zmniejszać, a zapobieganie kolejnym epizodom psychozy jest jednym z najważniejszych celów leczenia.
Leki przeciwpsychotyczne: co mówią Charakterystyki
Leczenie farmakologiczne jest podstawą zarówno w ostrym epizodzie, jak i w zapobieganiu nawrotom. Charakterystyki Produktów Leczniczych potwierdzają skuteczność tych leków w leczeniu podtrzymującym, a przy arypiprazolu i kariprazynie opisują badania, w których pacjentów ze ustabilizowanym stanem przydzielano do dalszego leczenia albo do placebo:
olanzapina jest skuteczna w długookresowym leczeniu podtrzymującym u pacjentów, u których uzyskano dobrą odpowiedź w początkowej fazie terapii;
arypiprazol: w 26-tygodniowym badaniu u dorosłych z ustabilizowaną przewlekłą schizofrenią nawrót wystąpił u 34% leczonych i u 57% otrzymujących placebo;
kariprazyna: w badaniu trwającym maksymalnie 72 tygodnie nawrót wystąpił u 21,6% leczonych wobec 49% pacjentów przyjmujących placebo.
Bezpieczeństwo leczenia i kontrole
Leki przeciwpsychotyczne wymagają regularnej kontroli. Charakterystyki opisują ryzyko hiperglikemii i cukrzycy, dlatego u osób z cukrzycą lub czynnikami ryzyka należy monitorować glikemię. Zwiększenie masy ciała podczas leczenia olanzapiną występuje bardzo często. Rzadkim, ale potencjalnie zagrażającym życiu powikłaniem jest złośliwy zespół neuroleptyczny, a ryzyko późnych dyskinez rośnie z czasem trwania leczenia. Te ryzyka omawia psychiatra, dobierając lek, i to on decyduje o ewentualnej zmianie. Doustne postaci wszystkich wymienionych leków mają kategorię Rp.
O tym, jak wygląda całe leczenie i jakie są objawy choroby, piszemy szerzej w artykule o schizofrenii.
Psychoterapia, rehabilitacja i rola rodziny w zdrowieniu
Same leki rzadko wystarczają do pełnego powrotu do życia. Uzupełnieniem są psychoedukacja pacjenta i rodziny, psychoterapia, w tym poznawczo-behawioralna ukierunkowana na psychozę, trening umiejętności społecznych, terapia rodzin, rehabilitacja poznawcza i zawodowa, a także formy wsparcia środowiskowego. Wspólny z psychiatrą plan na wypadek wczesnych objawów nawrotu, takich jak bezsenność, wycofanie czy narastająca podejrzliwość, pozwala zareagować, zanim rozwinie się pełny epizod.
Do psychiatry w ramach NFZ nie potrzeba skierowania. Dorośli z obszaru działania centrum zdrowia psychicznego mogą zgłosić się bez skierowania i bez zapisu do punktu zgłoszeniowo-koordynacyjnego. Oddział dzienny wymaga skierowania, a w nagłym zagrożeniu szpital psychiatryczny przyjmuje bez skierowania, o czym decyduje lekarz izby przyjęć. Możliwości psychoterapii w ramach ubezpieczenia opisujemy w tekście o psychoterapii na NFZ.
Rodzina może realnie pomóc w zdrowieniu. Z doświadczeń klinicznych wynika kilka praktycznych wskazówek:
warto poznać chorobę, na przykład w ramach psychoedukacji dla rodzin, którą prowadzi część poradni i centrów zdrowia psychicznego;
lepiej rozmawiać spokojnie i nie spierać się o treść urojeń, skupiając się na emocjach i codziennych sprawach;
pomocne jest wspieranie regularnego przyjmowania leków i wizyt kontrolnych, bez przymusu i zawstydzania;
dobrze znać wczesne sygnały nawrotu i plan działania ustalony z psychiatrą;
opiekunowie też potrzebują wsparcia: grupy dla rodzin i własna pomoc psychologiczna zmniejszają obciążenie.
Remisja a odstawienie leków i kontynuacja recept
Decyzję o zmniejszeniu dawki lub zakończeniu leczenia podejmuje się wyłącznie z psychiatrą, po ocenie przebiegu choroby i ryzyka nawrotu. Wyniki badań opisane wyżej pokazują, że po przejściu na placebo nawroty występowały wyraźnie częściej. ChPL olanzapiny opisuje ponadto rzadkie ostre objawy po nagłym przerwaniu leczenia, takie jak pocenie się, bezsenność, drżenie, lęk, nudności lub wymioty. Samodzielne odstawienie leku, nawet przy dobrym samopoczuciu, jest jedną z częstszych przyczyn nawrotu.
W prorecept nie stawiamy rozpoznania i nie rozpoczynamy leczenia przeciwpsychotycznego. Jeśli leczenie prowadzi psychiatra, a stan jest stabilny i udokumentowany, wniosek o kontynuację recepty na lek psychiatryczny oceni lekarz. Wniosek składa się przez formularz z wywiadem, ewentualne pytania lekarz zadaje na czacie; nie prowadzimy rozmów wideo ani telefonicznych. Lekarz może poprosić o dokumentację albo odmówić, a każde pogorszenie stanu wymaga kontaktu z prowadzącym psychiatrą.
Jeśli pojawiają się myśli samobójcze lub zagrożenie życia, proszę dzwonić pod 112. Całodobowo i bezpłatnie działają też Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym, 800 70 2222, oraz telefon wsparcia dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym, 116 123.
Źródła
Charakterystyka Produktu Leczniczego Zolafren (olanzapina), Rejestr Produktów Leczniczych
Charakterystyka Produktu Leczniczego Abilify (arypiprazol), EMA
Charakterystyka Produktu Leczniczego Reagila (kariprazyna), EMA
Chcesz skorzystać z konsultacji?
Złóż wniosek o kontynuację leczenia · 250,00 złNajczęstsze pytania
Jak duże jest ryzyko zachorowania u dziecka, gdy na schizofrenię choruje mama lub tata?
Według uśrednionych danych z badań rodzinnych wynosi około 1 na 10, wobec około 1 na 100 w populacji ogólnej. Oznacza to, że mniej więcej 9 na 10 dzieci chorującego rodzica nie zachoruje. Gdy chorują oboje rodzice, ryzyko jest wyraźnie większe, ale nadal nie przekracza połowy. Pomocna bywa rozmowa z psychiatrą lub w poradni genetycznej.
Czy w okresie remisji można przestać przyjmować leki przeciwpsychotyczne?
Taką decyzję podejmuje się wyłącznie z psychiatrą. W badaniach opisanych w Charakterystykach arypiprazolu i kariprazyny nawroty po przejściu na placebo występowały wyraźnie częściej niż przy kontynuacji leczenia. Nagłe przerwanie olanzapiny może dodatkowo, choć rzadko, wywołać ostre objawy, takie jak pocenie się, bezsenność czy nudności. Ewentualne zmniejszanie dawki odbywa się stopniowo i pod kontrolą lekarza.
Czy schizofrenię da się wyleczyć na stałe?
Schizofrenia jest chorobą przewlekłą, dlatego lekarze mówią raczej o remisji i zdrowieniu niż o wyleczeniu. Przebieg bywa różny: u części osób występuje jeden epizod z dobrym powrotem do zdrowia, u innych epizody nawracają. Przy ciągłym leczeniu, rehabilitacji i wsparciu bliskich wiele osób osiąga długotrwałą remisję, pracuje i utrzymuje relacje.
Jakie skutki niesie nieleczona schizofrenia?
Nieleczona psychoza zwykle nawraca i się wydłuża, co utrudnia powrót do wcześniejszego funkcjonowania. Częstymi skutkami są utrata pracy, przerwanie nauki, izolacja, używanie substancji i zaniedbanie zdrowia fizycznego. Rośnie też ryzyko zachowań samobójczych. Wczesne rozpoczęcie leczenia po pierwszym epizodzie i jego kontynuacja wyraźnie poprawiają rokowanie.
Czy istnieje test genetyczny na schizofrenię?
Obecnie nie ma badania genetycznego, które przewidywałoby zachorowanie u konkretnej osoby. Na podatność składa się wiele wariantów genów o niewielkim znaczeniu każdy z osobna oraz czynniki środowiskowe. Osoby z obciążeniem rodzinnym mogą omówić swoją sytuację z psychiatrą, a przy szczególnych pytaniach, na przykład przed planowaniem dzieci, także w poradni genetycznej.
Materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej ani indywidualnej porady medycznej.
Jak powstają artykuły w tym serwisie - przeczytaj wytyczne redakcyjne.